Општество

МАКЕДОНСКОТО ЈАВНО ЗДРАВСТВО – ПРОБЛЕМИ И РЕШЕНИЈА

Никола Поповски

универзитетски професор, Факултет за економски науки, ФОН Универзитет

Македонскиот здравствен систем, особено јавното здравство, со децении се соочува со сериозни проблеми што резултираат со сè попроблематични здравствени услуги што ги испорачува системот де факто на граѓаните. Постои една многу едноставна, но важна дефиниција на СЗО од 1999 година што ја одредува целта на здравството во општеството и таа е дека треба „да им се овозможи на сите луѓе највисоко можно ниво на здравствена состојба“ при што е очигледно дека акцентот е ставен на зборовите „највисоко можно ниво“ со што тоа се става во контекст на конкретните прилики во секоја земја. Дали ние во моментов обезбедуваме такво ниво е многу дискутабилно прашање.

Огромна предност на нашиот здравствен систем беше што во процесот на транзиција тој не мораше радикално да се трансформира бидејќи уште во ерата на социјализмот беше релативно добро развиен и потпрен на солиден систем на задолжително фондовско јавно здравствено осигурување (т.н. Бизмарков модел). Ниедна земја во регионов, освен од поранешната држава, ја немаа таа предност и фондовскиот систем по 1990 година го градеа од темел. Но, таа предност, со текот на годините, стана и нашиот голем пораз. Немањето потреба од големи и радикални промени какви што се случија во другите потсистеми од нашево општество доведе до тоа здравствениот систем на некој начин да потоне да речеме во „самозадоволство“ кое го претвори во еден релативно тром, нединамичен, недоволно ефикасен систем што нема склоност кон свое реформирање. Таквата состојба ни испорача своја горчлива цена. Додека медицината и грижата за здравјето на луѓето во светот напредуваа, системот на здравствена заштита и особено на здравственото осигурување кај нас заостануваа.

Денес ние имаме состојба во која Македонија има универзално здравствено осигурување на населението и законски дефинирана целосна опфатеност на населението со јавно здравствено осигурување од 100 отсто, односно секој жител е здравствено осигуран преку плаќање на задолжителен здравствен придонес или тој му го покрива државата. Впрочем, тоа е и меѓународен тренд, а Македонија е на самиот негов врв. Сепак, здравствените услуги де факто нередовно се добиваат или се добиваат по долго чекање и многу неквалитетно, па оттука обезбедувањето на здравствени услуги на пазарот преку директни плаќања од страна на граѓаните од своите средства достигна до 35 отсто од вкупните здравствени трошоци во земјава, што изнесуваат околу 6,5–7 отсто од БДП, односно околу 720–760 милиони евра годишно.

ЗАДРЖУВАЈЌИ ГИ НАЧЕЛАТА НА СОЛИДАРНОСТ И ЕДНАКВОСТ НА ОСИГУРЕНИЦИТЕ И УНИВЕРЗАЛНОСТА НА ЗДРАВСТВЕНОТО ОСИГУРУВАЊЕ, УЧЕСТВОТО НА ВКУПНИТЕ ТРОШОЦИ ЗА ЗДРАВСТВО ТРЕБА ДА СЕ ЗГОЛЕМИ НА НИВОТО ОД НАЈМАЛКУ 8 % ОД БДП. ВО УСЛОВИ НА ДОМИНАНТНО ФОНДОВСКО ФИНАНСИРАЊЕ НА ЈАВНОТО ЗДРАВСТВО ТРЕБА ДА СЕ БАРААТ И ДОПОЛНИТЕЛНИ ЈАВНИ ФИНАНСИСКИ ИЗВОРИ, ПРЕД СÈ ОД ДРЖАВНИОТ БУЏЕТ, СО ТЕНДЕНЦИЈА НА РАСТ, СЛИЧНО КАКО И КАЈ СИСТЕМОТ НА ПЕНЗИСКОТО ОСИГУРУВАЊЕ

Јавниот здравствен систем во земјава сега се финансира од 3 извора, и тоа: средства од придонесите на осигурениците на ФЗОМ (најзначајни); средства од Буџетот на државава со кои се финансираат државно дефинираните превентивните и куративните прегледи за населението, како и инвестициите во опрема, инфраструктура и обука на кадарот; и приватните плаќања на населението во вид на партиципација за услугите и лековите финансирани од ФЗОМ, како и услугите што не се на товар на Фондот. Колку за информирање, буџетот на ФЗОМ во 2007 г. беше 16,4 милијарди денари, во 2011 г. – 21,0 милијарда, во 2016 г. – 26,0 милијарди, во 2019 г. – 31,5 милијарди, а во 2020 година е проектиран на 34,3 милијарди денари.

Ваквиот систем има свои големи предности: тој се базира на вредностите на солидарност, на еднаквост, на универзалност и на учество на сите граѓани; целото населението е покриено со универзално здравствено осигурување; постоење на многу широк пакет на здравствени услуги; широк пристап до здравствени услуги; дополнителни извори за финансирање, освен фондовското; ФЗОМ постепено прераснува во купувач на здравствени услуги; приватните здравствени установи се вклучени во јавното здравство преку склучени договори за вршење на здравствени услуги со Фондот (над 4 000 такви договори); и друго. Сепак, значителни слабости постојат и тие го оптоваруваат здравствениот систем. Најзначајните се: намалувачко и ниско ниво на средства што се одвојуваат за здравството кое достигна до границата под 7 отсто од БДП; премногу симплифициран и единствен систем на здравствено осигурување без алтернативи; индикаторите говорат дека здравствениот систем е недоволно ефикасен и ефективен и покажува знаци на долгорочна неодржливост; недоволната посветеност на превентивната заштита; нерамномерен регионален квалитет во давањето здравствена заштита; постојан недостатокот од лекови и медицински материјал; непостоење на системско следење на квалитетот на услугите; недоволен број на високостручен медицински кадар во здравствените институции наспроти обемната администрација, проследено со миграција на лекарите од јавно во приватно здравство или нивно иселување; континуирано незадоволство на пациентите од лошите услови во здравствените установи и несоодветни здравствени услуги и друго.

Во согласност со ова, а врз основа на потребите и на очекувањата за зголемени здравствени услуги во иднина, веднаш треба да започнат важни и системски реформи. Задржувајќи ги начелата на солидарност и еднаквост на осигурениците и универзалноста на здравственото осигурување, учеството на вкупните трошоци за здравство треба да се зголеми на нивото од најмалку 8 % од БДП. Во услови на доминантно фондовско финансирање на јавното здравство треба да се бараат и дополнителни јавни финансиски извори, пред сè од државниот буџет, со тенденција на раст, слично како и кај системот на пензиското осигурување. За жал, ќе мора да се пристапи и кон соодветно редефинирање на основниот пакет на јавни здравствени услуги во насока на нивно намалување, како и воведувањето различни пакети за здравствена заштита со право на избор на осигуреникот од најмалку два пакети на услуги. Тие би имале различен опфат на здравствени услуги, плаќање на различна стапка на придонес за задолжителното здравствено осигурување и различна партиципација. Секако, основниот пакет на здравствени услуги би бил задолжителен, а повисоките пакети би биле факултативни, што подразбира и повисока стапка на придонес. Ваквите реформи секако ќе предизвикаат одредени реакции, но се чини изборот веќе е стеснет и тие се неизбежни. Дури можеби треба да се размислува и за изворите за финансирање на придонесите за здравство што ги плаќаат кај нас технички работодавачите, но за сметка на работниците од нивната бруто-плата, а во многу фондовски здравствени системи во светот тие се поделени меѓу нив на рамноправна или нерамноправна основа.
Во секој случај нужни се огромни промени.

(Економија и бизнис, печатено издание, март 2020г.)

ПРЕПОРАЧАНО