Општество

ДРЖАВАТА И ПАЗАРОТ ВО ОБЛАСТИТЕ ЗДРАВСТВЕНО ОСИГУРУВАЊЕ И ЗДРАВСТВЕНА ЗАШТИТА

Трајко Славески

универзитетски професор, Економски факултет, Универзитет „Св. Кирил и Методиј“

Постојат значителни разлики меѓу земјите според начинот на обезбедување здравствена заштита за своите граѓани и нејзиното финансирање. Конвергенцијата на економските и системите за социјална заштита на глобално ниво е можеби најмала токму во оваа сфера. Предизвикот за дизајнирање на оптимален систем на здравствено осигурување и здравствена заштита е голем.

Македонија спаѓа во групата земји кои имаат национален систем на здравствено осигурување. Пред околу 12 години тогашната влада прокламираше „здравствено осигурување за сите“ што значеше вклучување во системот и на граѓаните кои претходно немале осигурување по ниеден основ. Во 2012 година, со посебен закон се регулираше доброволното здравствено осигурување со две опции – дополнително, за покривање на партиципацијата и натстандардни услуги во рамките на пакетот услуги што ги покрива Фондот за здравствено осигурување; и приватно осигурување за покривање на трошоците за услуги во приватното здравство.

Сепак, и покрај целосната покриеност на населението со здравствена заштита во Македонија, нејзиниот квалитет е далеку под посакуваното ниво. Сѐ поголем е делот од здравствените издатоци кои се надоместуваат од сопствениот џеб, вклучително и за користењето услуги од приватните здравствени установи кои не ги покрива Фондот за здравствено осигурување (ФЗО). Ретки се осигурениците од државниот фонд кои не платиле целосна цена за користените специјалистички услуги во приватниот сектор. Иако номинално еднаков за сите граѓани, пристапот кон услугите во јавното здравство за различни групи пациенти е длабоко нееднаков поради користењето на разновидни неформални канали (роднински и пријателски врски, статус во општеството, корупција и др.).

Постојат три причини за обременување со проблеми на оваа сфера. Прво, ограничените можности на државата да обезбеди доволен обем на средства за финансирање на услугите преку Фондот за здравствено осигурување адекватни на реалните потреби и аспирации на осигурениците. Ова е поврзано со сѐ уште ниското ниво на економска развиеност. Второ, проблемот со корупција е традиционално присутен и во областа на здравството. Трето, специфичноста на здравствените услуги и бројните неперфектности на „пазарот за здравје“.

Несовпаѓањето меѓу потребите и ресурсите најдрастично е изразено во областа на здравствената заштита. Како и во другите области, во практиката е потребна комбинација на државата и пазарот за оптимално функционирање на дејноста. Овие две институции учествуваат во решавањето на „економскиот проблем“ во здравството – ограниченоста на ресурсите.

ДРЖАВАТА МОЖЕ ВО ГОЛЕМА МЕРА ДА ГО УНАПРЕДИ ДЕЈСТВУВАЊЕТО НА ПАЗАРОТ ВО ЗДРАВСТВЕНАТА ЗАШТИТА ПРЕКУ ОБЕЗБЕДУВАЊЕ ИНФОРМАЦИИ И НИВНО ПЛАСИРАЊЕ КАКО ЈАВНО ДОБРО ЗА ТРОШОЦИТЕ, ЗА КВАЛИТЕТОТ И ЗА РЕЗУЛТАТИТЕ ОД ОДДЕЛНИ ВИДОВИ ЗДРАВСТВЕНА ЗАШТИТА. ТАА ТРЕБА ДА ГИ ОБЕЗБЕДИ УСЛУГИТЕ ЗА УНАПРЕДУВАЊЕ НА ЈАВНОТО ЗДРАВЈЕ, КОИ НАЈЧЕСТО ИМААТ КАРАКТЕРИСТИКИ НА ЈАВНИ ДОБРА ИЛИ ДОБРА СО ЗНАЧИТЕЛНИ НАДВОРЕШНИ ЕФЕКТИ (ЕКСТЕРНАЛИИ – НА ПР. ИМУНИЗАЦИЈА)

Здравствените услуги се специфичен производ. Лекарите располагаат со многу повеќе информации за квалитетот, за содржината, а повеќе од сè за неопходноста од некоја интервенција во споредба со пациентите. Се вели дека за човек да утврди дали треба да појде на лекар, треба да појде на лекар! Пациентите се во многу поинфериорна положба од лекарите во изборот на услугите од областа на здравствената заштита. Давателот на услугите не само што ја обезбедува услугата туку и одлучува која услуга пациентот треба да ја користи. Последица на ова е т.н. наметната побарувачка најчесто во форма на непотребни тестови и прегледи со користење скапи технологии, пропишување лекови што не се најнеопходни и сл., што доведува до значителен пораст на трошоците за здравствената заштита. Проблемот е изострен кога трошоците ги покрива „трета страна“ како на пример Фондот за здравствено осигурување. При недоволна контрола и несоодветна регулација од страна на државата постои потенцијал за експлозија на трошоците.

Пазарот има развиено инструменти за осигурување на речиси сите здравствени ризици. Сепак, пазарот за здравствено осигурување е обременет со многу слабости што придонесуваат за сериозно нарушување на дејствувањето на пазарните законитости во областа на здравството со далекусежни негативни последици. Кај доброволното осигурување поголема мотивација да се осигураат од ризик има кај оние лица кај кои е најголема веројатноста за појава на споменатиот ризик. Како резултат на тоа осигурителните компании или одбиваат да ги осигурат лицата што претставуваат висок ризик или ги определуваат премиите на мошне високо ниво, што ги одвраќа оние со помал ризик (на пр. помлади лица) од осигурување.

Државата може во голема мера да го унапреди дејствувањето на пазарот во здравствената заштита преку обезбедување информации и нивно пласирање како јавно добро за трошоците, за квалитетот и за резултатите од одделни видови здравствена заштита. Таа треба да ги обезбеди услугите за унапредување на јавното здравје, кои најчесто имаат карактеристики на јавни добра или добра со значителни надворешни ефекти (екстерналии – на пр. имунизација).

Во 2012 година, при носењето на законот, јавно предупредив дека доброволното здравствено осигурување има мали шанси да заживее. Практиката го потврди ова предвидување. За дополнително осигурување, за кое и претходно постоеше законска можност, речиси и да нема никаква побарувачка. Ризиците предвидени за покривање со овој вид осигурување се проблематични од аспект на интересот на осигурителните компании затоа што не претставуваат автентични ризици. Може да се осигурат, а со тоа и да постои пазар за осигурување единствено за непредвидливите ризици. Евентуалните корисници на осигурување за овие намени се однапред предодредени за користење на осигурувањето со што се создадени услови за крах на вака замислениот пазар. Произлегува дека е подобро да се остави можност граѓаните, доколку сакаат, дополнително да си платат за овој вид услуги според утврдените цени на установата, што и се случува во практиката.

Малку е различна состојбата со доброволното приватно осигурување. По слабата побарувачка во првите неколку години од носењето на законот во 2012 година, последниве неколку години се бележи извесно поместување. Според последните податоци од Агенцијата за супервизија на осигурувањето, во 2018 година кај осигурителните компании се склучени 4 144 договори кои обезбедуваат пристап според определени услови до услугите на приватните здравствени установи за околу 12 000 лица. Во секоја смисла овој број е многу мал во однос на вкупниот број осигуреници во ФЗОМ.

Се чини дека најсоодветен би бил моделот на задолжително дополнително здравствено осигурување, но откако претходно би се дефинирал многу поограничен основен пакет на здравствени услуги од постојниов.

(Економија и бизнис, печатено издание, март 2020г.)

ПРЕПОРАЧАНО