Економија

Кадиевска Војновиќ: Инфлацијата во фокусот

Маја Кадиевска Војновиќ

Авторот е поранешен вицегувернер на НБРСМ

Во последниве неколку месеци се разгореа дискусиите и стравувањата за инфлацијата како во светски рамки, така и кај нас дома. Анализите и дискусиите се насочуваат на идентификување на факторите − дали се од транзиторна или подолгорочна природа. Инфлациските притисоци во последниве неколку месеци, кои се условени од високиот раст на цените на енергенсите (природниот гас, јагленот, нафтата), многумина ги оценуваат за транзиторни. Очекувањата се дека овие цени ќе се вратат на понормални нивоа на почетокот на следната година кога побарувачката за греење ќе опадне и кога ќе дојде до прилагодување на залихите. Меѓутоа, ако цените останат високи, ова би можело да го сопре глобалниот раст што, пак, ги поттикнува стравувањата од стагфлација. Воедно голем број на фактори од структурна природа имаат потенцијал да ја поместат инфлацијата во нагорна насока по оваа пандемиска криза, што е значајно различно од периодот по глобалната финансиска криза (ГФК) во 2009 година.
Засега она што охрабрува се добро закотвените долгорочни инфлациски очекувања, но останува дилемата дали последните случувања ќе ги поместат и нив. Од друга страна, некои велат дека масовните стимули од страна на владите имаат потенцијал да ги намалат стапките на невработеност доволно ниско што ќе предизвика раст на платите и прегревање на економиите што, пак, би ги придвижило инфлациските очекувања и ќе резултира со саморазгорувачка инфлаторна спирала. Други оценуваат дека притисоците на крајот ќе бидат минливи бидејќи еднократниот пораст на владиното трошење згаснува. Неизвесноста за идната динамика на инфлацијата некои ја поврзуваат и со фактори како растот на цените на недвижностите, структурната трансформација на пазарот на труд, движењата на цените на храната и идната динамика на платите која може да ја разгори пак спиралата на плати−цени. Стравувањата за фискалната доминација, која беше започната за време на глобалната финансиска криза, но и по неа, а беше исклучително засилена во текот на пандемискава криза, можеби и почнаа да се остваруваат. Директната поддршка на централните банки во одржување на ниски трошоци за сервисирање на државниот долг трае повеќе од една декада. Масовните откупи на државни хартии од вредност, особено од централните банки на развиените земји (но и од дваесетина земји во развој во тековната криза) заради одржување на ниски цени на државниот долг и држењето на ниски (некаде и негативни) основни каматни стапки ја стави основната цел на монетарната политика во подредена положба. Дали моќните централни банки ја изгубија својата независност ќе покаже идната динамика на инфлацијата. Или пак инфлацијата е посакувана состојба по повеќедекадни дефлациски притисоци и дисторзија на цената на парите − oстанува да видиме.

Како фазите од пандемијата се одразија врз цените?
Да почнеме од почеток. Во акутната фаза пандемијата со ковид-19 беше симултан негативен шок на агрегатната понуда и агрегатната побарувачка. Целосното затворање на услужните дејности доведе до намалување на понудата и зголемување на невработеноста, додека примената на социјалната дистанца услови делумна искористеност на трудот и на капиталот. Затворањето на границите меѓу економиите, покрај директниот ефект врз туризмот, ги отежна синџирите на испорака на суровини што, пак, имаше негативен ефект врз индустриското производство, извозот и транспортот. Крајниот резултат беше намалување на агрегатната понуда, односно производство, при помала искористеност на факторите за производство (трудот, капиталот, природните ресурси) и инфлациски притисоци. На страната на агрегатната побарувачка, негативното влијание на шокот се отслика преку намалување на домашната побарувачка (приватната и инвестициската потрошувачка) и намалената надворешна побарувачка (извозот), што креираше дефлациски притисоци. Поместувањето на макроекономскиот еквилибриум во акутната фаза беше придружен со пониски цени, односно на краток рок беа присутни дефлаторни притисоци поради поголемата контракција на агрегатната побарувачка од поместувањето на агрегатната понуда. Во овој период, во услови на пониска побарувачка, цените на енергенсите забележаа значајно намалување на светските берзи. Во Македонија, годишната стапка на вкупната инфлација во април и мај 2020 година беше негативна, главно под влијание на високиот пад на цените на течните горива, но и на успорувањето на растот на годишната стапка на базична инфлација (со исклучена енергија, течни горива и непроцесирана храна).
Втората фаза од пандемијата или фазата на постепено отворање на светската економија беше придружена со обемни стимули од страна на фискалните и монетарни власти, кои започнаа и во акутната фаза, а имаа цел да обезбедат поддршка на погодените бизниси и домаќинства. Сепак, во услови на неизвесност за динамиката на пандемијата, при започнат, но не и финализиран процес на пронаоѓање на вакцина против вирусот, воздржаноста од потрошувачка сѐ уште постоеше, а населението кумулираше заштеди. Примената на строгите здравствени мерки во помал и поголем обем беше присутна во поголемиот дел од светот. Воздржаноста од потрошувачка се манифестираше во продолжени дефлаторни тенденции, особено во еврозоната, сѐ до крајот на 2020 година. Во Македонија, невообичаен скок имаа цените на храната (овошјето и зеленчукот во јуни 2020 година и маслото во преходните месеци), додека растот на цената на електричната енергија во август 2020 година ја крена домашната инфлација над нивоата од еврозоната. Сепак, годишната стапка на инфлација во декември 2020 година изнесуваше 2,3 %, додека просечната годишна стапка на инфлација само 1,2 %.
Третата фаза од пандемијата започна на почетокот од 2021 година – фаза на опоравување. Пронаоѓањето на вакцините и почетокот на имунизација на светското население вроди надеж за постабилно економско опкружување. И покрај тоа што динамиката на дистрибуција и на имунизација беше со различно темпо во зависност од доходот на економиите (богатите земји успеаја побрзо да дојдат до вакцини од посиромашните земји), сепак опоравувањето беше присутно во повеќето земји. Во Македонија, задоцнетиот старт на имунизација и лошата здравствена состојба со третиот бран на заразата го одложи опоравувањето на економијата во првото тримесечје од годината.
Во второто и третото тримесечје на 2021 година се засили темпото на економското заздравување, што ја поттикна инфлацијата како во напредните, така и во економиите во развој. Сепак, фактор за зголемување на инфлацијата не е само засилената побарувачка, туку и недоволната глобална понуда. Недостатоците во понудата се условени како од секторската дислокација и зголемената побарувачка за некои производи (пр. микрочиповите), така и од пролонгираните нарушувања во синџирот на снабдување на суровините (поради појавата на новата позаразна делта варијанта на вирусот и климатските нарушувања во некои земји) што, пак, услови брз раст на цените на суровините (особено на енергенсите). Придвижувањето на агрегатната побарувачка во услови на стагнациjа или ниска агрегатна понуда го помести макроекономскиот еквилибриум на повиски цени (инфлација) и повисок БДП.
Кај нас, годишната стапка на инфлација во септември достигна 3,7 %, додека просечната годишна стапка на инфлација за првите девет месеци од годината изнесува 2,8 %. Највисок придонес за просечниот годишен раст на инфлацијата имаат трошоците за храна кои објаснуваат околу една третина од инфлацијата (најмногу поради растот на цените на маслото и на зеленчукот), потоа трошоците за транспорт кои објаснуваат околу 20 % од инфлацијата, а се зголемени поради растот на цената на течните горива (на нафтата на светските берзи), потоа трошоците за домување кои објаснуваат 16 % од инфлацијата, а се зголемени поради растот на цената на електричната енергија од август минатата година, потоа трошоците за ресторани и хотели кои објаснуваат 12 % од инфлацијата, а се зголемени поради растот на цените на услугите за сместување. Раст има и кај трошоците за цигари (поради раст на акцизата) и на трошоците за здравствени производи и услуги, последниве веројатно со поголем пондер кој не е опфатен во индексот, а е детерминиран од самата здравствена криза.

Дали причините за инфлацијата во Македонија се од транзиторна природа?
Глобалните трендови поврзани со инфлацијата нема да ја одминат ни македонската економија, но треба да имаме предвид дека покрај увезените фактори, домашните фактори играат голема улога за динамиката на инфлацијата. На нив можеме да влијаеме. Прво, инфлациските притисоци кои се детерминирани од високиот раст на цените на нафтата во последниве неколку месеци се увезени и ја подгреваат домашната инфлација, но промената на цената на струјата во август минатата година и повисоките акцизи на нафтените деривати од април 2021 година се домашни фактори кои се отсликаа во домашната инфлација. Растот на цената на електричната енергија на светските берзи во последниве неколку месеци сѐ уште не е отсликан во домашните цени, но останува да видиме како домашните власти ќе реагираат на светската енергетска криза. Второ, обемните стимули од страна на фискалната и монетарната политика беа присутни и сѐ уште се присутни во развиениот свет, додека обемот на поддршка на политиките во нашата економија беше во многу помал обем. Така, силното опоравување на домашната побарувачка (или затворањето на негативниот производен јаз) беше причина за притисок на цените, на пример во САД и во еврозоната, но кај нас домашната побарувачка е сѐ уште ниска и далеку од преткризните нивоа што, пак, не создава притисок врз цените. Трето, намалувањето на стапката на невработеност во развиените економии беше брзо и со позначајно темпо, што прави притисок врз платите, додека кај нас е сѐ уште висока и не прави притисок врз инфлацијата. Сепак, домашната политика со која законски се зголемуваше минималната плата, во услови на повеќегодишен тренд на намалување на продуктивноста, компаниите може во новите околности да ја отсликаат во раст на финалните цени (или отпуштања). Воедно, започнатите притисоци од синдикатите за раст на платите во очекување на раст на цените може само да ја подгреат спиралата на плати−инфлација. Четврто, наспроти разгорувањето на инфлацијата во некои земји во развој поради високата депрецијација на националните валути, стабилноста на девизниот курс на денарот нè штити од повисок ценовен раст. Стабилноста на курсот е котва за инфлациските очекувања во македонската економија во подолг временски период, а успешноста на централната банка да го одржи и покрај сите шокови во македонската економија е потврда дека и сега ќе биде така. Петто, она што загрижува во светски рамки е експанзивната фискална политика која сѐ уште е на сцена, а кај нас фактот на високи буџетски дефицити (и оваа година), односно на продолжено високо трошење на јавните пари и отсуство на градење на нови фискални бафери (при веќе антиципиран раст на цената на долгот). Да сумирам, ризиците за инфлацијата во Македонија не треба да ги идентификуваме со глобалните во сите сегменти. Кај нас ризиците засега се избалансирани, но потребно е нивно менаџирање и навремена превенција. Во услови на инфлација предизвикана од шок кај понудата (засега), централната банка нема потреба за интервенција, но затоа Владата требаше до сега да дејствува во насока на ублажување на последиците од најавената енергетска криза.

Дали постои аналогија на постковид-19 опоравувањето со она од глобалната финансиска криза?
Растот на цените на енергенсите и останатите примарни производи го засили она што беше јасно дека ќе се случи по оваа криза. Тврдењето „инфлацијата е мртва“ кое важеше долго пред и по ГФК во 2008/2009 − повеќе нема да важи. Појавата на инфлациски притисоци на среден рок беше извесна во услови на посилно заживување на агрегатната побарувачка (која беше поддржана од досега невидена и масовна помош на фискалната и монетарната политика) и нецелосно враќање на агрегатната понуда (поради подолгорочните ефекти од пандемиите). Долготрајноста на пандемијата имаше потенцијал да ја наруши и долгорочната агрегатна понуда (потенцијалниот БДП), вклучително и придобивките од глобализацијата, но пронаоѓањето на вакцините го прекина овој процес.
Доколку бараме аналогија со пострецесијата од 2009 година, тешко ќе ја најдеме. Прво, опоравувањето на светската економија од ГФК се одвиваше споро, а светот го доживеа најдолгото опоравување од една рецесија, следено со слаб раст на продуктивноста и на инвестициите, нарушена врска меѓу растот на платите, потрошувачката и инфлацијата. Сега опоравувањето на економиите беше со побрзо темпо од очекуваното, при масовини и брзи интервенции за стабилизација на побарувачката, што при недоволна понуда создаде инфлациски притисоци. Второ, основните каматни стапки на развиените економии беа до нулата, а некаде беа и негативни (во еврозоната, Јапонија, Швајцарија) и пред пандемијата, додека билансите на централните банки беа значајно зголемени поради квантитативното олеснување (инструмент на монетарната политика кој од привремен стана редовен инструмент и значајно проширен во текот на пандемиската криза). Но, и покрај значајниот монетарен стимул по ГФК, цените на потрошувачките (инфлацијата) немаа раст, но затоа постоеше инфлација на ризичната актива. Во најновата криза влеговме веќе со преценета ризична актива, што го стеснува просторот за понатамошен посилен раст на цените, но затоа остава простор за канализирање на заштедите и на доходот во потрошувачка, во раст на цените на недвижностите и во раст на цените на понова актива (пр. криптовалутите). Трето, поволните финансиски услови во глобални рамки и ниската инфлација по ГФК условија зголемување на јавните долгови на земјите. Сега веќе влеговме со високи нивоа на јавни долгови, кои во текот на пандемиските 2020 и 2021 година дополнително пораснаа и тоа до нивоа како по Втората светска војна. Експанзивната фискална политика и нејасната порака за нејзино стабилизирање само ги разгорува инфлациските очекувања. Четврто, раздолжувањето на приватниот сектор по ГФК беше забележано во некои развиени економии со неодржливи нивоа на долг, пр. во САД, кои сега започнаа со пониски нивоа на приватен долг и можност за поголема трансмисија на монетарните стимули кон повисока потрошувачка. Петто, зелената агенда, енергетската транзиција кон обновливи извори на енергија и засилено оданочување на јаглеродот, како топ приоритет произлегоа од оваа пандемиска криза. Сепак, нејзината примена во услови на нестабилно опоравување на економиите има потенцијал да направи дисторзија на цените на енергенсите како што видовме во последниве месеци. И конечно, како шесто, но не и најмалку значајно, оваа криза беше криза на изместување на глобалната понуда, на нарушени синџири на испорака на суровини, на секторска дислокација на суровините и на трудот. Ова се само некои фактори од претходно споменатите што ги ставаат ризиците за инфлација во светски рамки во нагорна насока.


(Економија и бизнис, печатено издание, ноември 2021г)

 

ПРЕПОРАЧАНО